آقای دکتر محمدرضا وفا در خصوص طرح تحقیقاتی با عنوان "بررسی ارتباط بین مصرف مواد غذایی فوق فرآوری شده با شاخص‌های تن‌سنجی، ترکیب بدنی و قدرت عضلانی، تمرکز ذهنی و حافظه در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی ایران" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

دکتر محمدرضا وفا، استاد علوم تغذیه، گروه علوم تغذیه دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران هستند. حوزه اصلی فعالیت‌های پژوهشی ایشان در سال‌های اخیر شامل اپیدمیولوژی تغذیه، سوءتغذیه، اضافه‌وزن و چاقی و اختلالات متابولیک بوده. ایشان در کنار فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، در حوزه اجرایی نیز مسئولیت‌هایی از جمله ریاست انجمن تغذیه ایران و ریاست دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران را بر عهده داشته‌اند. در سال‌های فعالیت دانشگاهی نیز در طرح‌های پژوهشی و پایان‌نامه‌های متعددی در حوزه تغذیه مشارکت داشته‌ و پژوهش حاضر نیز در امتداد همین مسیر علمی و با تمرکز بر یکی از موضوعات نوظهور در حوزه تغذیه و سلامت، یعنی ارتباط مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با عملکرد شناختی جوانان، انجام شده است.

دکتر وفا دلیل اصلی انجام این طرح تحقیقاتی را اینگونه بیان کردند: از آنجایی که در سال‌های اخیر مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده در بسیاری از کشورها و از جمله در میان جوانان روندی رو به افزایش داشته است. این محصولات به دلیل دسترسی آسان، قیمت مناسب، آماده‌مصرف بودن و تبلیغات گسترده، بخش قابل توجهی از رژیم غذایی بسیاری از دانشجویان را تشکیل می‌دهند. در مقابل، شواهد علمی نشان می‌دهد که این مواد غذایی می‌توانند با پیامدهای مختلف سلامت از جمله چاقی، کاهش کیفیت رژیم غذایی و برخی اختلالات متابولیک مرتبط باشند و به دلیل اینکه، اطلاعات موجود درباره ارتباط مصرف این مواد غذایی با ترکیب بدنی، قدرت عضلانی و عملکرد شناختی در جوانان و دانشجویان محدود بود، تصمیم گرفتیم این موضوع را در یک جمعیت دانشجویی بررسی کنیم و در واقع هدف اصلی این پژوهش بررسی ارتباط مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با چندین شاخص مهم سلامت از جمله شاخص‌های تن‌سنجی، ترکیب بدنی، قدرت عضلانی، تمرکز ذهنی و حافظه کوتاه‌مدت در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی ایران بود.

لازم به ذکر است که، این پژوهش در قالب پایان‌نامه سرکار خانم سارا رفیعی انجام شد و ایشان در اجرای مطالعه و تهیه و تحلیل داده‌ها و تدوین مقاله نقش اساسی داشتند. همچنین سرکار خانم دکتر پروین سربخش به‌عنوان استاد مشاور و همکار علمی، و سایر اعضای تیم پژوهشی در انجام این مطالعه ما را یاری کردند.

بر اساس گفته‌های دکتر وفا، یکی از نقاط قوت این پژوهش، نگاه جامع به پیامدهای مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده بود. بسیاری از مطالعات پیشین تنها بر یک پیامد خاص مانند چاقی یا عملکرد شناختی تمرکز داشتند، اما در این مطالعه تلاش شد ارتباط این الگوی غذایی با مجموعه‌ای از شاخص‌های جسمی و شناختی به‌صورت همزمان بررسی شود. همچنین به جای استفاده صرف از BMI، شاخص‌های دقیق‌تر ترکیب بدنی و قدرت عضلانی نیز مورد ارزیابی قرار گرفتند. در نهایت این پژوهش با داده‌های ۴۱۶ شرکت‌کننده مورد تحلیل قرار گرفت.

همچنین نتایج این پژوهش در قالب مقاله‌ای با عنوان “Ultra-processed food consumption and cognitive performance in young adults: associations with mental concentration and memory” در مجله بین‌المللی Nutritional Neuroscience منتشر شده است (لینک مقاله: https://doi.org/10.1080/1028415X.2026.2674151). این یافته‌ها همچنین مورد توجه رسانه‌های علمی قرار گرفته و در رسانه‌هایی مانند PsyPost و It-Boltwise بازتاب یافته است.

یافته‌های این مطالعه نشان داده است که مصرف بیشتر غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با کاهش معنادار عملکرد حافظه کوتاه‌مدت و همچنین افت نسبی در سطح تمرکز ذهنی در بزرگسالان جوان همراه است. به بیان ساده‌تر، افرادی که سهم بیشتری از رژیم غذایی آن‌ها را این نوع محصولات تشکیل می‌داد، در آزمون‌های شناختی مربوط به یادآوری اطلاعات و حفظ توجه پایدار، عملکرد ضعیف‌تری نشان دادند. همچنین الگوی مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده می‌تواند به‌صورت هم‌زمان با هر دو حوزه سلامت جسمی و عملکرد شناختی در ارتباط باشد.

از منظر کاربردی نیز این موضوع برای دانشجویان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حافظه فعال، تمرکز پایدار و توانایی پردازش ذهنی از مؤلفه‌های کلیدی در یادگیری، موفقیت تحصیلی و عملکرد روزمره هستند. هر عاملی که بتواند این توانایی‌ها را تضعیف کند، می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر کیفیت تحصیل و بهره‌وری ذهنی اثر بگذارد.

ایشان خواستار حمایت بیشتر از پژوهش‌هایی شدند که به بررسی ارتباط الگوهای غذایی، به‌ویژه مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، با ابعاد مختلف سلامت شامل وضعیت بدنی، ترکیب بدن، قدرت عضلانی و عملکرد شناختی در جوانان می‌پردازند. چرا که در حوزه غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، انجام مطالعات طولی و مداخله‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد تا بتوانیم شواهد دقیق‌تری درباره اثر تغییر الگوی مصرف این محصولات بر شاخص‌های جسمی و شناختی به دست آوریم.

هدف ما این است که نتایج تحقیقات در حوزه تغذیه علاوه بر انتشار در مجلات علمی، بتواند به زبان قابل فهم در اختیار جامعه قرار گیرد و در نهایت به تصمیم‌گیری بهتر افراد و مسئولین در زمینه ارتقای سلامت جسمی و شناختی کمک کند.